Column Bris Mahabier – Aflevering 16: Enkele beelden van vroegere, Hindoestaanse rijstboeren in de Surinaamse literatuur (1)

Párápási, het boiti-gebied in Wanica in Suriname

Het woord ‘boiti’ in het Sranantongo en als leenwoord in het Sarnámi is zeer waarschijnlijk een verbastering van de Nederlandse term buiten (buitenplaats, landgoed), waarmee een gebied dat buiten de stad Paramaribo lag, werd aangeduid. Het woord boiti heeft eigenlijk een specifiek geografische betekenis gekregen: het heeft betrekking op een vroeger agrarisch ingericht gebied in het huidige district Wanica, gelegen tussen de hoofdstad Paramaribo en Lelydorp. Het eerste deel van de oude spoorlijn verbond het centrum van de hoofdstad met Lelydorp. Langs dit deel van de spoorlijn lag het Pad van Wanica, de hoofdweg naar Kofidjompo. Deze weg werd in de volksmond Párápási genoemd. Na de moord op Indira Gandhi, een premier van India, werd die omgedoopt in de Indira Gandhiweg. Aan weerszijden van deze weg en de oude spoorlijn (omstreeks 1960 opgeheven) liggen ongeveer dertig boiti’s. In de officiële namen van deze boiti’s ligt soms een wens of hoop van een vroeg-koloniale Europese of Joodse planter verankerd, zoals Goede Verwachting, Ephraïmszegen, Frederikshoop, Abichaëlslust en Hanna’slust. Vele van deze boiti’s waren of zijn beter bekend onder hun verbasterde Sarnámi namen, zoals Kaptánboiti, Fowruboiti, Kopinboiti, Lielboiti, Kofróláboiti, Basáuwboiti, Olbedák, Buddhupási, Kapphariápási en Linákastiná.

‘Boiti’ wordt in het algemeen in het Sranantongo en Sarnámi als synoniem voor platteland gebruikt. De woorden boiti en district werden vroeger vaak, ook door sommige stedelijke Hindoestanen, in een minderwaardige betekenis gehanteerd. Dit geldt vooral voor de term ‘boiti’, die dikwijls geassocieerd werd met de harde, eenvoudige agrarische bestaanswijze van de meeste Hindoestanen, hun armoedige woningen, koeienmest, ongeletterdheid, de traditionele kleding van de Brits-Indische immigranten: dhóti-kúrtá, pagari, orhni en langhá, en zelfs met primitiviteit in bepaalde opzichten, zoals het eten met de rechterhand, het gebruik van een fles water voor verschoning na een gang naar de wc en de geur van verse zelfgemaakte kokosolie in het hoofdhaar. De kokosolie droop in de felle zon langs je hoog opgeschoren slapen af, soms zichtbaar in druppeltjes, vermengd met zweet en fijne stof, waardoor de vouw van je kraag al gauw veranderde in een donkere streep van een tekenpotlood.

Het is zeker niet overdreven om te stellen, dat de eerste 20 jaar van mijn leven en dat van mijn familie en van de meeste buurtgenoten nauw verbonden was met de traditionele rijsteelt in Magenta en omstreken. Ik ben een kind van de rijstbouw. Ons leven in die tijd was in sterke mate afhankelijk van een goede rijstoogst. Mijn eerste schoolboeken konden in 1953 met de opbrengst van twee zakken rijst, ongeveer 180 kilo, gekocht worden. Dit betekende een flinke aderlating in ons gezinsbudget van dat jaar. Mijn opa, een immigrant uit India, heeft zich hiertegen niet verzet; integendeel. Een bijzondere binding met rijst kan ik niet ontkennen, vandaar mijn belangstelling voor de rijstbouw en de vroegere rijstboeren.

1926 Hindoestanen in Zuid-zuid-west van Albert Helman
In 1926 debuteerde de jonge Surinaamse auteur Albert Helman (pseudoniem van L.A.M. Lichtveld 1903 – 1996). Hij beschreef op een Haagse zolderkamer in ‘hoofdstuk’ 8 van zijn autobiografische roman Zuid-zuid-west op de bladzijden 25 – 28 zijn vroegere indrukken van de hindoes langs de weg naar Kofidjompo (de huidige Indira Gandhiweg). ‘… en hun sluike haren glimmen van olie.’ Albert Helman bedoelde met ‘olie’ natuurlijk de onder Hindoestanen populaire inlandse kokosolie. Of het dagelijks gebruik van kokosolie tot de culinaire bagage van de Brits-Indische contractarbeiders behoorde, valt te betwijfelen. Sommige ex-contractarbeiders van Magentaweg vertelden wel over het gebruik in India van sesamolie en ghi, dit is geklaarde boter, maar niets over nariyal-ke-tel (kokosolie). In het herkomstgebied van deze ex-arbeiders kwamen er weinig kokospalmen voor. Wel neemt de kokosnoot een belangrijke plaats in bij bepaalde rituelen van ‘sanátani’ (niet-Vedische) hindoes. Vermoedelijk is het intensief gebruik van kokosolie een gevolg van hun vroege acculturatie in de koloniale samenleving van Suriname. Van alle boiti’s had de Magentaweg tot in de jaren zeventig van de vorige eeuw de meeste vruchtdragende kokospalmen, misschien wel 400. Hiervan zijn nu, anno 2018, slechts een 15-tal oude bomen overgebleven. Behalve de kokosolie in het haar van hindoes van Párápási viel Albert Helman nog veel meer op. Sommige kalkattihá’s (ex-contractanten) reciteerden dagelijks bij zonsopgang en -ondergang zachtjes enkele mantra’s (verzen uit de Veda’s), dohá’s (tweeregelige verzen) of caupái’s (vierregelige verzen) die zij uit het hoofd kenden, anderen zongen bhajans of lazen uit een heilig boek. Hieronder staan enkele etnische beeldbepalende citaten uit Zuid-zuid-west, twaalfde druk 1976.
‘Laat u niet bedriegen door de luidruchtigheid der Hindoes –die bijna alleen ‘koelies’ zijn – want hun wezen is heel stil en ingekeerd. … Zij zijn spaarzaam en sober, zozeer zelfs, dat zij van allen de armelijkste indruk maken. De mannen lopen halfnaakt met een wijde doek om de magere dijen. Maar op hun feestdagen hebben ze een kleurig overkleed van oranje of van rose zijde en hun sluike haren glimmen van de olie. De vrouwen daaraantegen zijn ook op weekse dagen met veel smaak gekleed en gaan zeer ingetogen onder hun sluiers …
In de buitenwijken staan ze des morgens vroeg voor hun hutje, en wassen zich met veel zorg uit geschuurd-koperen potten. Hun huisraad bestaat meestal niet uit veel meer dan dit, en een gevlochten divan.(Kennelijk bedoelt Helman een khatiyá.) Zij slapen niet op de grond… Hun naaktheid en armoede belet ze niet heel veel te weten.
Want een koelie is een arm man, een klein bedelmannetje; en de sahibs schelden hem uit, of de gouverneur neemt hem zijn rijstveld af, en sluit hem op in de gevangenis Maar de koelie bidt ook en leest…
De eenzaamheid van deze Hindoes is des te groter, omdat zij gesmaad worden door de overige bevolking. Daarom klinkt al wat ze zingen steeds als een gebroken klacht. … Een vuil, groot immigrantenschip bracht ze hier; nu zijn ze uitgestoten onder de uitgestotenen. … Maar meestal sterven ze hier, in het souterrain van een stinkend hospitaal, of in de barak van een afgelegen plantage. Geen wijze boeken kunnen hen meer redden, en de schoonste gedichten maken hun heimwee slechts schrijnender. Zij zullen een nieuw, een groot volk worden, ter wille van hun eenzaamheid.’

1962 Bhai over dhán ke dhukrá
Zeer treffend zijn de woorden van de dichter Bhái, pseudoniem van de vedantafilosoof dr. James Ramlal, in 1935 geboren als zoon van een rijstboer (zie Michiel van Kempen 1989). In de tijd, dat hij leerling was van de rooms-katholieke St. Paulusmulo en de openbare Surinaamse Kweekschool in Paramaribo, hielp Bhái zijn ouders met rijstplanten en -oogsten. Dat schoolgaande kinderen in die jaren meehielpen op de rijstakkers, was gebruikelijk. Toen bekommerde niemand zich om kinderarbeid. Later studeerde James Ramlal in Nederland en in India. Met die ervaring uit zijn jonge jaren kon de dichter Bhai als een ‘insider’ over de zware arbeid op de blubberige rijstvelden schrijven. Het volgende gedicht publiceerde Bhái in het literaire tijdschrift Soela 2 van 1962.
Dhan ke dukhra
Rijste-smart

Slechts zij,
die uit rijst geboren zijn
Slechts zij,
die in rijst zijn opgegroeid
Slechts zij,
die door de rijst gestorven zijn
Kennen alleen de jammerklachten der halmen.
Want weet, dat iedere groei
In wezen sterven is
En iedere bloei vergaan.
Zo weet dan ook, dat iedere oogst
Zeer smart’lijk is.

1968 Leo H. Ferrier en Bhái over Hindoestanen en rijstteelt
De jonge auteur Leo H. Ferrier (1940 – 2006) met ook Hindoestaans bloed in zijn aderen, via zijn náni, d.i. zijn moedersmoeder, schreef – evenals Albert Helman destijds – in zijn Haagse woonruimte in 1967 zijn debuutroman Atman, die een autobiografisch karakter heeft. Hierin schrijft L.H. Ferrier onder anderen over zijn jeugdherinneringen, afkomst, innerlijke gespletenheid, vervreemding, identiteit en misschien boven al het andere het zoeken naar harmonie tussen het innerlijk en het uiterlijke. Iets dat de oude zieners en heiligen in India regelmatig deden. Ferrier schrijft ook over de Hindoestanen in het district Beneden-Commewijne. Ook bij deze schrijver gaat het om een mentale beeldvorming. De Hindoestanen waren zijn streek- en buurtgenoten. Ferrier heeft zelf geen rijst geplant, maar hij schrijft op een treffende manier over het zware werk in de toenmalige rijstbouw. Het onderstaande citaat kon eveneens van toepassing zijn op de Hindoestanen in de boiti’s aan het Pad van Wanica uit de jaren vijftig en zestig; uit mijn jeugdjaren. Naar mijn opvatting zeker op die van de Magentaweg. Hieronder staat een citaat uit Atman; eigenlijk zijn het de eerste regels uit deze roman:
‘Bloed in de rijst die uit Suriname komt en daar door vele Hindostanen wordt verbouwd. Met strelende gebaren vertrouwen ze de jonge bibits toe aan de weke grond van de rijstvelden waar het water modderig is, de zon verzengend kan zijn. Lichtgroene, dunne halmen, tere worteltjes, wit, nog in het eerste stadium van ontwikkeling, boven en onder dit jong ontkiemende zaad, dat gele padi was. Arbeidende lichamen, smalle, de hele dag voorover gebogen ruggen – handeling, eindeloos strelen, niet in intensiteit afnemende ritmische liefde… Warme druppels zweet vermengen zich met het water. Diepe scheuren in de verharde eeltzolen. Nagels zwart vergaan, door het water dat al lauw hun voeten omspoelt. De zon, fel en brandend, droogt spatten op de huid. Kringen van modder, die aarde is. Lichamen, één met alles wat in en om hen is.”

De kleine rijstboeren verdwenen uit Wanica en elders
De bovenstaande beschrijvingen van de handmatige rijstbouw, de tweede in de vorm van poëzie, is geheel uit het Surinaamse agrarische landschap verdwenen. In Wanica werd deze ontwikkeling in de tweede helft van de jaren zeventig van de vorige eeuw versneld. De grootschalige machinale rijstteelt elders goed op gang gekomen, ging langzamerhand overheersen. De kleine rijsboeren dichtbij Paramaribo verdwenen. De dichter Jit Narain (D. Baldewsingh, huisarts) schreef in 1977 in zijn bundel Dál Bhát Chatni over de kleine landbouwers het volgende:
’frustratie is niet alleen
wat je ervaart
zij is geworden
een trek van
dit boerenbestaan’

In rap tempo werden de voormalige akkers in Wanica verkaveld, vroeger vaak amateuristisch en als kleine bouwpercelen aan jonge gezinnen verkocht. De verstedelijking, die vooral in de vorm van verstening duidelijk zichtbaar is, rukt steeds verder op. De moderne commerciële rijstteelt heeft zich in Nickerie en op enkele plaatsen in Saramacca geconcentreerd. Nog altijd zijn het de grote rijsthandelaren die het meeste profiteren van de rijstboeren.
Als diabeet moet ik minder rijst eten. Een saillant (dit woord gebruikte ik voor het eerst in 1961 in een examenopstel) detail is, dat Hindoestaanse Nederlanders, nakomelingen van de vroegere ijverige rijsverbouwers, de Surinaamse rijst in Haagse supermarkten en tropische winkels meestal links laten liggen, ten faveure van de Basmatirijst uit Noord-India geïmporteerd. De deelstaat Punjab in India is het productiegebied van deze rijst, maar chemisch erg vervuild. Van Basmati beweren bepaalde mawsi’s en bhawji’s (moederszusters en schoonzusters), dat die niet schadelijk is voor de gezondheid van suikerpatiënten, vooral als je de rijst vóór het koken meerder keren afwast. Hierdoor zou het suikergehalte van de gekookte rijst (bhát) flink verminderen en minder schadelijk zijn voor diabetici.

53 gedachten over “Column Bris Mahabier – Aflevering 16: Enkele beelden van vroegere, Hindoestaanse rijstboeren in de Surinaamse literatuur (1)

  1. Leesbaar, helder, boeiend en informatief.
    De boiti’s lagen ook buiten het gebied tussen Paramaribo en Lelydorp
    Denk aan: Munder boiti, Engel boiti,…
    Ik snap nog steeds niet waarom wij zowel in Suriname als in Nederland het steeds hebben over
    Hindoestanen en niet over Surinamers van Hindoestaanse komaf of over Nederlanders van de .
    …. Is er een speciale reden daarvoor?

  2. Hoi vriend,
    Jouw columns spreken me heel sterk aan. Ik ben zelf van het platte land(boiti) , ik begrijp
    waarover jij het hebt en ik vind het heel interessant jouw columns te lezen. Ga vooral
    door, zolang jijzelf er plezier aan beleefd. Er zijn altijd mensen die jouw artikelen interessant
    zullen vinden . Ik ben er een van ze. Ga door Bris! Het is een goede besteding van de tijd
    door onze Schepper (God) aan jou gegeven. Hierover zou je misschien met mij van mening
    verschillen. Maar dat geeft niet. Je bent een heel goede ziel ( ik ken je daar veel te lang voor)
    en de rest komt wel goed.
    Gods zegen,
    vriend sam

  3. Wederom een boeiend stuk zoals U weet
    lees ik al uw stukken gelijk.
    Gaat u door omdat ik en ik denken ook
    velen met mij er veel herinneringen aan uw
    stukken hebben
    Doza

  4. Wederom heeft de auteur een column geschreven die mij enorm aanspreekt. Tijdens het lezen kwam ik in een
    tijdmachine terecht die mij in een flits naar onze sawah in Leiding 9 verplaatste. Want jarenlang heb ik met ossen
    de sawash geploegd en geëgd. En ook ik heb samen met mijn ouders en jongere zussen rijst geplant zoals
    L.H.Ferrier in zijn debuutroman Atman heeft beschreven.
    Systematisch heeft de auteur informatie uit verschillende bronnen verzameld voor zijn ode aan de generaties van
    Hindostaanse landbouwers die innig verbonden en sterk afhankelijk waren van de traditionele rijstteelt. Deze ode
    bereikt de climax met het gedichten van Jit Narain( huisarts D. Baldewsing ) en Bhai, pseudoniem van dr. James
    Ramlal.
    Ik feliciteer de auteur met deze fabuleuze column en ik kijk uit naar zijn volgende column.

  5. Besten, het is zoals gebruikelijk een goed leesbare uitgaven. De artikelen zoals Amar en Bris schrijven boeit mij altijd.
    Ik neem de tijd ervoor om te lezen en soms 2x.
    Ga zo door jullie houden mij ook van de straat af.
    Proficiat.
    Chander Santokhi

  6. Simply desire to say your article is as astounding.
    The clarity in your post is simply great and i could assume you are an expert on this subject.
    Well with your permission allow me to grab your feed to
    keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please keep up the gratifying
    work.

  7. What’s Going down i am new to this, I stumbled upon this I’ve discovered
    It positively useful and it has aided me out loads.

    I hope to give a contribution & aid different customers like its aided me.
    Good job.

  8. You are so awesome! I don’t think I have read through a single thing like that before.

    So wonderful to find someone with some original thoughts on this subject matter.
    Seriously.. thanks for starting this up. This web site is one thing that is needed on the internet, someone with some originality!

  9. Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter updates.

    I’ve been looking for a plug-in like this for quite some
    time and was hoping maybe you would have some experience with something like this.
    Please let me know if you run into anything. I truly enjoy reading your blog and I
    look forward to your new updates.

  10. Hello, i feel that i saw you visited my website
    so i came to return the want?.I’m trying to to find
    things to enhance my web site!I suppose its ok to make use of some of
    your concepts!!

  11. Today, I went to the beachfront with my kids. I found a sea shell and gave it to my 4 year old daughter and said “You can hear the ocean if you put this to your ear.” She placed the shell to her ear and screamed.
    There was a hermit crab inside and it pinched her ear. She
    never wants to go back! LoL I know this is completely
    off topic but I had to tell someone!

  12. Hello! I could have sworn I’ve been to your blog before but after going through some of the posts I realized it’s new
    to me. Anyways, I’m certainly pleased I found it and I’ll be bookmarking it and checking back frequently!

  13. Normally I don’t learn post on blogs, but I wish to say that this write-up
    very pressured me to try and do so! Your writing taste has been surprised
    me. Thank you, quite great post.

  14. Hello there, just became alert to your blog through Google, and found
    that it is really informative. I am gonna watch out
    for brussels. I will be grateful if you continue this in future.

    Many people will be benefited from your writing. Cheers!

  15. Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew
    of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter
    updates. I’ve been looking for a plug-in like this for quite some time and was hoping maybe you would have some experience
    with something like this. Please let me know if you run into anything.
    I truly enjoy reading your blog and I look forward to your new updates.

  16. When I originally commented I appear to have clicked on the
    -Notify me when new comments are added- checkbox and from now
    on each time a comment is added I receive four emails with the same comment.
    Is there an easy method you are able to remove
    me from that service? Cheers!

  17. Quest bars cheap fitnesstipsnew1 quest bars cheap 516999410492780544 quest bars cheap
    I could not refrain from commenting. Exceptionally
    well written! Quest bars cheap fitnesstipsnew1 quest bars cheap 516999410492780544 quest
    bars cheap

  18. Former Rangers commercial director Imran Ahmad has gone to court for a third time in a quest to freeze £620,000 of the Ibrox club’s assets. Rangers’ former commercial director Imran Ahmad takes club to court for third time in order to freeze £620,000 of Ibrox assets

  19. Hiya very nice site!! Guy .. Excellent .. Superb ..
    I will bookmark your site and take the feeds additionally?
    I am glad to seek out so many useful information here in the submit, we
    want work out extra techniques on this regard,
    thank you for sharing. . . . . .

  20. Hmm is anyone else encountering problems with the pictures
    on this blog loading? I’m trying to determine if its a problem on my end or if it’s the blog.
    Any feedback would be greatly appreciated.

  21. We are a group of volunteers and starting a new scheme in our
    community. Your web site offered us with valuable info to work on. You’ve done an impressive job and our entire community will be grateful
    to you.

  22. Awesome issues here. I’m very glad to peer your article.
    Thank you so much and I am having a look forward to contact you.

    Will you please drop me a mail?

  23. Manchester United midfielder Juan Mata has taken a refreshingly honest swipe at the ‘obscene’ money circulating in football’s ‘bubble’ and the ‘rock star’ attitudes of young players. Manchester United star Juan Mata admits footballers earn a ‘silly amount of money’ as Spaniard talks about ‘rock star’ youngsters

  24. EXCLUSIVE INTERVIEW BY IAN LADYMAN: At 28, Marko Arnautovic is West Ham’s record signing but is not yet the footballer he wants to be or feels he should be. Not this season, not ever. MARKO ARNAUTOVIC… on Jose Mourinho giving him a watch for turning up early (by mistake), sharing a flat with Mario Balotelli and proving his critics wrong at West Ham

  25. Hiya, I am really glad I’ve found this info. Nowadays bloggers publish only about gossips and web and this is really irritating. A good blog with interesting content, this is what I need. Thank you for keeping this site, I will be visiting it. Do you do newsletters? Can’t find it.

  26. Hi, i think that i saw you visited my web site thus i came to “return the
    favor”.I am trying to find things to improve
    my web site!I suppose its ok to use a few of your ideas!!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *