Deel 1. Het algemene beeld

Surrendra Santokhi[1]

Resumé

Deze publicatie richt zich op de vraag welke rouwrituelen hindoes hebben, wat is in de loop der jaren veranderd en welke factoren daaraan ten grondslag liggen. Hindoes hebben vanaf de immigratie in Suriname in 1873 en in Nederland na de Tweede Wereldoorlog hun rouwrituelen aangepast. Wetgeving liet lange tijd crematie in Suriname niet toe en in Nederland is openluchtcrematie nog steeds niet mogelijk. Dit heeft geleid tot een proces van conformeren aan de wet en tegelijkertijd herordenen, versoberen, aanvullen en innoveren binnen de religieuze traditie. In een geleidelijk proces van individualisering, modernisering, integratie en technologisering zijn nieuwe elementen toegevoegd aan het rouwritueel, die van oudsher niet gebruikelijk waren. Bij andere aanpassingen spelen economische participatie, emancipatie en gendergelijkheid een rol. 

1. Inleiding

 Hindoes kennen zestien sanskárs, waarvan de laatste de antyesti sanskár of antim (kám) kriyá wordt genoemd. Sanskárs zijn overgangsrituelen of sacramenten die belangrijke fasen in het leven markeren. In twee eerdere publicaties heb ik aandacht besteed aan dit overgangsritueel en rouwplechtigheden onder hindoes (Santokhi, 1990, 2018). De dissertatie van De Klerk (1951) met als titel Cultus en ritueel van het orthodoxe Hindoeïsme in Suriname was voor mijn onderzoek een belangrijke bron voor het beschrijven van de rouwrituelen van volgelingen van de Sanatan Dharma en is nog steeds een standaardwerk. In mijn publicatie van 2018 heb ik eerdere onderzoeksresultaten samengevat en een aantal recente ontwikkelen aangestipt. Hier zal ik enkele onderwerpen uit deze eerdere publicaties verder uitwerken, ingebed in een aantal nieuwe ontwikkelingen, aanvullende informatie uit publicaties, websites van (Hindoestaanse) uitvaartverzorgers en livestreams van uitvaarten die op YouTube beschikbaar zijn. Vanaf 2018 heb ik rond de vijfentwintig uitvaarten en rouwsessies in Suriname en Nederland bijgewoond. De meesten daarvan waren crematies van volgelingen van de Arya Samaj.[2] Ik was daarbij aanwezig als nabestaande, maar ook als bezoeker om andere familieleden en vrienden te condoleren. Vanwege mijn belangstelling voor dit thema observeerde ik de rouwplechtigheden met het oog op nieuwe ontwikkelingen in het rouwritueel. Ik was met name geïnteresseerd in veranderingen op de volgende onderwerpen:

1. De rituelen, voornamelijk gericht op veranderingen ten opzichte van de vaste patronen
2. De organisatie van de uitvaart en rouwplechtigheden, en de rol van (hindoe) uitvaartverzorgers in de uitvaartbranche
3. De rol van de hindoegeestelijken bij de uitvaart en rouwdiensten
4. De inhoud van de rouwreden.

Deze publicatie richt zich op de vraag welke rouwrituelen hindoes hebben, wat is in de loop der jaren veranderd en welke factoren daaraan ten grondslag liggen. Ik zal mij vooral richten op de volgelingen van de Arya Samaj. De rouwrituelen bij de Sanatan Dharma zal ik op hoofdlijnen beschrijven, gelet op de eerdere publicaties. De thema’s die op de websites van uitvaartverzorgers worden beschreven en mij hebben getriggerd, vanwege de actualiteitswaarde en maatschappelijke discussie, beschrijf ik nader. Deze publicatie richt zich op crematies.

1.1 Uitvaartarrangementen   

 Hindoe-uitvaartverzorgers en hun bedrijvigheid[3]

Na het overlijden van een familielid beginnen terstond de arrangementen voor de uitvaart. Op dat moment is weinig tijd voor emoties voor het verlies van een dierbare. Er zijn wettelijke termijnen waarbinnen de uitvaart moet plaatsvinden. Er wordt contact opgenomen met de uitvaartverzorger om de data voor de rouwsessie(s), bewassing en de crematie of begrafenis vast te leggen. Daarnaast kunnen afspraken worden gemaakt over de duur van de uitvaart, vanwege een grote opkomst van het condoleancebezoek, rouwboeketten, geluid- en beeldpresentaties, catering, livestream van de uitvaart en andere persoonlijke wensen. Hindoe-uitvaartverzorgers werken samen met algemene uitvaartbedrijven en kopen diensten in, omdat zij geen eigen crematoriavoorzieningen of begraafplaatsen hebben. Voor beiden is er een win-winsituatie. Algemene instellingen zijn multicultureel sensitief geworden en richten hun marketing ook op de verschillende migrantengroepen. Zo is op hun website-informatie opgenomen over de culturele achtergrond van deze groepen en hun gebruiken bij rouwplechtigheden en de uitvaart. Zij hebben ook migrantenuitvaartverzorgers in dienst en hebben daardoor informatie over de gebruiken uit de eerste hand. Voor de nabestaanden voelt dat ook vertrouwd.  Hindoestaanse uitvaartverzorgers participeren in toenemende mate in de niche van de uitvaarteconomie. Verschillende Hindoestaanse uitvaartverzorgers hebben achtergrondinformatie over rouwrituelen, de uitvaart en praktische zaken op hun website opgenomen.[4]

In de organisatie van de uitvaart vindt ook regieafstemming plaats tussen de nabestaande die als aanspreekpersoon van de familie optreedt, de uitvaartverzorger en de betrokken geestelijke (pandit). De regie op de praktische zaken van de uitvaart ligt bij de uitvaartverzorger, de regie op de rituelen bij de pandit en de aanspreekpersoon regisseert de rol van de familieleden bij de rouwsessie en de uitvaart, waaronder de bekendmaking, het programma, de sprekers en de presentaties. Er zijn praktijkvoorbeelden waarbij een nabestaande de rol van de pandit op zich neemt. Vanaf 2018 heb ik verschillende uitvaartceremoniën bijgewoond of via livestream gevolgd. Daarbij viel op dat uitvaartverzorgers proberen zich te onderscheiden van hun collega’s. Zo kondigt een uitvaartverzorger de sprekers aan, door eerst een gedichtje voor te dragen. Een andere uitvaartverzorger biedt in zijn arrangement aan om overeenkomstig de leeftijd van de overledene hetzelfde aantal lichtjes in een schaal, voor de uitvaartkist, te branden. Er worden ook identieke handelingen gepleegd. Zo lopen uitvaartverzorgers naar de kist om de namaste-groet uit te brengen, met gevouwen of op elkaar gedrukte handen, voordat het condoleancebezoek en nabestaanden worden uitgenodigd afscheid te nemen.

Bekendmaking van het overlijden

De bekendmaking van het overlijden (mirtu samáchar) wordt veelal via de Hindoestaanse radio, waaronder Amor, gedaan. Deze bekendmaking wordt op vaste tijden ingeleid met een herkenbaar rouwlied. In Suriname was dat lange tijd: “Káya mitti ka khiloná hai”. Letterlijk betekent dit: “Het lichaam is een speeltje van klei”. De overdrachtelijke betekenis is de kwetsbaarheid en eindigheid van het aardse leven. Tegenwoordig is dit rouwlied vervangen door een lied van de Indiase zanger Mohammed Rafi: “Chal urjá re panchi terá desh huwá begána”.[5]  De menselijke ziel of persoon wordt hier vergeleken met een migrerende vogel die zijn land achter zich laat (‘komt te overlijden’). Vermeld wordt welke familie de bekendmaking doet, de naam van de overledene, datum, tijdstip, en plaats van overlijden, de woonplaats, eventueel met vermelding waar de overledene in Suriname heeft gewoond, de professionele loopbaan en maatschappelijke activiteiten, en praktische informatie over rouwsessies en de uitvaart. Deze bekendmakingen op de radio worden dezelfde en volgende dagen herhaald en ook uitgezonden in Suriname. Bekendmakingen van overlijden worden ook via email, WhatsApp-groepen en sociale media gedaan. Een enkele keer wordt een rouwadvertentie in de krant geplaatst. Nabestaanden en het condoleancebezoek laten rouwboeketten bezorgen, weer anderen nemen deze mee tijdens de rouwsessie of op de dag van de uitvaart. Op rouwlinten worden korte condoleance-teksten geplaatst, in het Nederlands, Hindí of Sarnámi. Veelal wordt een OHM-teken op het lint afgedrukt. Bloemisten zijn hierop voorbereid. Opvallende nieuwe fenomenen zijn: de vermelding dat er geen rouwbezoek aan huis plaatsvindt, de uitvaart in besloten kring wordt gehouden, en het achterwege laten van bloemen.

2. Rouwrituelen en uitvaart: het algemene beeld

 Rituele bewassing

De overledene wordt doorgaans door familieleden ritueel gewassen, waarbij specifieke stoffen gebruikt kunnen worden, zoals melk, yoghurt, ghí vermengd met geurige substanties, zoals saffraan en sandelhoutpoeder, of gewoon badolie.  In zieken- en verpleegtehuizen gebeurt dat veelal door het zorgpersoneel (Rambaran & Ramsoedh, 1998). Vrouwelijke familieleden doen deze bewassing voor vrouwen, mannen voor mannen. Mochten echtelieden besluiten hun overleden partner zelf ritueel te wassen, dan is dat een persoonlijke keuze.[6] Er zijn families die de bewassing uitbesteden aan de uitvaartverzorger. De familie bepaalt de kledingkeuze, die varieert van traditioneel – sárí, orhni (hoofdsluier), dhotí, pajáma en kurtá – tot modern. Opvallende kleuren worden vermeden, wat ook geldt voor het condoleancebezoek.

 Rouwsessies (baithaks)

Rouwsessies kunnen op verschillende locaties worden gehouden: thuis bij de overledene of familie, in de mandir (tempel) of op de locatie van een uitvaartondernemer. Een gebruik in Nederland bestaat in mindere mate nog steeds, waarbij familieleden en vrienden (uit eigen beweging) de familie bezoeken op het adres van de overledene of van nabestaanden. In Suriname is dit gebruikelijker. De rouwsessie kan geleid worden door de uitvaartverzorger, pandit of een familielid; zij kunnen ook vanuit hun specifieke rollen gezamenlijk optreden. Mocht de rouwsessie in een rouwcentrum worden gehouden, dan worden bezoekers vaak onthaald met achtergrondmuziek of zang. Tijdens de rouwsessie worden mantrá’s gereciteerd uit heilige boeken, korte toespraken gehouden, gezongen en/of liederen afgedraaid. Tot slot loopt het bezoek langs de uitvaartkist en brengt een laatste groet uit. Daarna is er een korte nazit. Vaak zijn dit momenten waarop verre familieleden en vrienden elkaar na lange tijd weer persoonlijk ontmoeten.   

2.1 De dag van de uitvaart

 De reis naar het crematorium of de begraafplaats

Op de dag van de crematie of begrafenis komen directe familieleden naar de locatie waar het lichaam van de overledene is opgebaard. Veelal zijn daar ook de rouwsessies gehouden. Daar vindt een korte plechtigheid plaats, waarna de rouwwagen naar het crematorium of begraafplaats rijdt. Er zijn nabestaanden die ervoor kiezen om de rouwwagen langs het laatste woonadres van de overledene te laten rijden of memorabele plekken. Op de locatie van de uitvaart vindt bij aanhangers van de Sanatan Dharma bij aankomst het volgende ritueel plaats. De uitvaartkist wordt vijfmaal op de grond geplaatst, waarna men symbolisch gaat zitten en vervolgens dezelfde spreuken opzegt.^[7] In het uitvaartcentrum nemen directe familieleden plaats in de familiekamer. Condoleancebezoek gaat via de hoofdingang naar de wachtruimte. De uitvaartkist en boeketten worden in de aula gerangschikt. Bij de Sanatan Dharma vindt in het uitvaartcentrum een pinda-plechtigheid plaats.[8] Voordat de deuren van de aula opengaan, worden de aanwezigen verwelkomd door de uitvaartverzorger en praktische mededelingen gedaan, waaronder instructies voor het gebruik van de mobiele telefoon. Vaak is er achtergrondmuziek of zang om het condoleancebezoek te ontvangen.  

Open of gesloten uitvaartkist

De uitvaartkist met de overledene wordt doorgaans geopend en versierd met bloemenkransen. Er kan een rouwkleed op de uitvaartkist uitgespreid worden: veelal in de kleuren oranje, geel of wit, eventueel bedrukt met het OHM-teken. Op de uitvaartkist wordt een rouwboeket geplaatst. Het komt voor dat de uitvaartkist dicht gehouden wordt vanwege de wens van de overledene of vanwege de conditie waarin het lichaam verkeert. Regelmatig wordt op de uitvaartkist een foto van de overledene geplaatst en een lichtje aangestoken. Dat kan een diyá of een waxinelichtje zijn. Een diyá is een klein kommetje gemaakt van klei, waarin een lont van watten in ghí – geklaarde boter – wordt gedrenkt en aangestoken. Daarbij kunnen mantra’s worden uitgesproken.[9]

Inhoud van de rouwreden en afscheid nemen

Rouwsessies en crematies worden door pandits ingeleid met mantrá s (gebedsspreuken), voor welzijn (swasti) en zielenrust (shánti), en het rouwbezoek wordt gevraagd mee te bidden. Een enkele mantra wordt in het Hindí of Nederlands uitgelegd. Daarna worden condoleances uitgesproken. De voertaal is Hindí, mondjesmaat Sarnámi en in toenemende mate Nederlands. In de rouwreden bij rouwsessies en de uitvaart laten pandits zich leiden en inspireren door religieuze boeken, zoals de Veda’s, Upanishads, Ramayan, Mahabharat en Bhagvadgita. De aangesneden onderwerpen kunnen zijn: het onsterfelijke átman (átmá, zelf, diepste essentie), dharma (moreel handelen), moksh (verlossing uit de kringloop van wedergeboorten, sansár), de reis van de ziel naar de hemelse sferen, wedergeboorte op basis van het karma (het resultaat van goede en slechte daden) en de rol van het Brahman (de Schepper) daarin. Pandits proberen hun eigen signatuur te geven aan de rouw- en uitvaartplechtigheden. Zij gaan steeds vaker in op het persoonlijke verhaal van de overledene, zeker als die persoon een goede bekende is. Er zijn pandits die een meditatief moment inlassen door lang de OHM-klank uit te spreken en het condoleancebezoek te vragen diep adem te halen (pránáyám); anderen houden een korte interactieve sessie met het rouwbezoek. Sommige pandits vragen de directe nabestaanden achter de kist te staan, waarna enkele mantra’s worden uitgesproken. De nabestaanden nemen daarna weer plaats en wordt de rest van het uitvaartprogramma vervolgd.  Er zijn pandits die hetzelfde lied zingen en zelfgeschreven gedichten voordragen als herkenning van zijn persoonlijke signatuur. Het komt ook voor dat meerdere pandits een rol krijgen bij de rouwsessies en de uitvaart. Zij reciteren dan een mantra, leggen de mantra’s al dan niet kort uit en condoleren de nabestaanden. Er worden regelmatig favoriete Bollywood-liederen van de overledene of liederen met een overdrachtelijke betekenis op de achtergrond afgespeeld. Veelal wordt dit gecombineerd met een foto- en/of videopresentatie. Het komt voor dat liveoptredens worden verzorgd met baithak gáná, Bollywood-liederen, eigen bhajans – devotionele liederen – en het bespelen van muziekinstrumenten. Familieleden – echtgenoot, echtgenote, kinderen en kleinkinderen – en soms goede vrienden houden voordrachten over het leven van de overledene, en om hem of haar te karakteriseren, worden ook anekdotes verteld. Deze kunnen humoristisch van aard zijn. Er is sprake van individualisering bij de afscheidstoespraken, waarin het leven van de overleden persoon meer centraal staat dan onpersoonlijke en abstracte preken van de pandit over leven en dood (Santokhi, 2018).

Bij de afronding van de rouwsessie, crematie of begrafenis kan een bhajan worden gezongen en de shánti páth uitgesproken: “Moge er vrede zijn in de bovenaardse regionen en het hemelruim, op aarde, in de wateren, de kruiden, het plantenrijk, de natuurkrachten (dewatá’s), in het Brahman (de Schepper), moge alom en in ons allen vrede bestaan, en vrede alleen. Vrede, Vrede, Vrede”.[10]

De uitvaartverzorger neemt vanaf dit moment de regie op zich voor de laatste groet. Het condoleancebezoek en als laatste de directe familieleden nemen op aangeven van de uitvaartverzorger afscheid van de overledene en lopen langs de uitvaartkist om bloemblaadjes of andere substanties in de uitvaartkist te leggen.[11] Er zijn bezoekers die met de bloemen in de hand om het hoofd van de overledene draaien, voordat deze in de uitvaartkist worden gelegd. Veelal staat men een tel stil en doet de namaste-groet. Een aantal familieleden gaat samen met de pandit naar de ruimte waar de feitelijke crematie plaatsvindt, terwijl het bezoek plaatsneemt in de receptieruimte.[12] De directe familieleden vervoegen zich bij het rouwbezoek na de rituelen in de crematieruimte, om condoleances in ontvangst te nemen. Men kan ervoor kiezen om beelden van de crematie op een scherm aan het condoleancebezoek te tonen, terwijl een nazit plaatsvindt met een koffietafel, met drank en eventueel Hindoestaanse versnaperingen, zoals bárá’s, roti’s, maar ook belegde broodjes en Nederlandse snacks. De versnaperingen zijn vegetarisch. Vanwege voedselhygiëne worden afspraken gemaakt met geselecteerde leveranciers van etenswaren.  Na de crematie zijn op deze en/of daaropvolgende dagen rouwplechtigheden.

Asbestemming[13]

De asbestemming volgt enkele weken later. Dat kan op een veld van het crematorium zelf of in stromend water. Er zijn rederijen die de asbestemming op de Noordzee in hun aanbod hebben.[14] Na afloop wordt een certificaat uitgereikt met de coördinaten waar de as is verstrooid. Nabestaanden vullen het programma persoonlijk in: afdraaien van muziek en liederen, reciteren van mantra’s, houden van toespraakjes en een nazit na afloop. Sinds kort is door de gemeente Dordrecht de mogelijkheid geboden om aan de oever van een rivier de as te verstrooien.[15] Er zijn voorbeelden waarbij (een deel) van de as naar Suriname is gebracht om op het erf van de overledene te verstrooien of te begraven. Er zijn ook voorbeelden van asbestemming in India.

[1] De aanleiding van deze publicatie zijn persoonlijke berichten van Bris Mahabier om een algemeen en informatief verhaal te publiceren over dood, crematie en hindoegebruiken, temeer omdat de verspreiding van mijn artikel ‘Dood in diaspora’ in 2018 beperkt is gebleven (WhatsApp-berichten, 06-08-2026, 17-08-2026).

[2] Een hervormingsbeweging binnen het hindoeïsme gesticht in 1875 in India door Swami Dayanand.

[3] Een selectie: ‘Hindoestaanse uitvaart in Haarlem’, ename.nl; ‘Hindoe uitvaart’, pc.nl; ‘Hindoe uitvaart’, uzuniek.nl; mijnzaakzoetermeer.nl; ‘Hindoestaanse Uitvaart’, cuvo.nl; ‘Het regelen van een hindoeïstische uitvaart’, dela.nl; ‘Uw specialist in Hindoestaanse uitvaart’, hduitvaartzorg.nl; ‘De hindoestaanse uitvaart: gebruiken en rituelen’, rememberme.nl;  /remenberme.be; ‘Hindoestaanse uitvaart’, uitvaartland.nl; ‘Uitvaartzorg’, antyesthi-uitvaart.nl; ‘Hindu Funerals’, funeralpartners.org; ‘Hindoestaanse uitvaarten’, weesgegroetuitvaartzorg.nl; ‘Hindoestaanse uitvaarten’, surinaamse-uitvaart.nl; ‘Hindu Uitvaart’, hindoeuitvaart.nl. ‘Hindoeïstische uitvaart: rituelen en crematie in Nederland’, rouwuitvaart.nl; aakhribidaai.nl.

[4] Vanuit mijn persoonlijke ervaringen en ook op basis van de informatie op de diverse websites, maak ik op dat Hindoestaanse uitvaartverzorgers professioneel acteren in de uitvaartbranche door uitgewerkte uitvaartarrangementen aan te bieden en aan nabestaanden ook handreikingen te doen van praktische aard. Ik beperk mij hier tot de website van de Hindoe Dharma Uitvaart: “Juridisch: Is er een uitvaartverzekering en wat dekt deze? Is er een testament en wat zijn de bepalingen inzake de uitvaart? Welk familielid is het eerste aanspreekpunt en voert de rituelen uit? Religieus: Welke rituelen en handelingen moeten worden uitgevoerd? Welke stroming moet gevolgd worden? Is er een voorkeur voor een specifieke pandit of pandita?  Is er een voorkeur voor een specifieke nau? Praktisch: Wat voor rouwkaart en programmaboekje komt er? Wil de overledene een overlijdensbericht op de radio? Wie is de ceremoniemeester? Welke kleding moet de overledene dragen? Wil de overledene bloemen op de kist? Wil de overledene livemuziek of een specifieke afspeellijst? Wat is de voorkeur voor de kist (traditioneel, milieuvriendelijk, open of gesloten)? Welk rouwvervoer is gewenst? Wie zullen spreken tijdens de plechtigheid? Waar en hoe moet de as verstrooid worden?” (hduitvaart.nl; zie voetnoot 3 voor de andere geraadpleegde websites).

[5] Film Bhabhi (1957), ‘Chal Ud Ja Re Panchi’, Youtube.com.

[6] Bij de bewassing kunnen mantra’s worden gereciteerd, zoals ik dat persoonlijk heb gedaan bij een aantal familieleden.

[7] “Rám nám satya hai”: God is de waarheid. Daarachter kan nog worden toegevoegd: “Yahi sab kí gat hai”: “Deze weg (sterven, lot) staat ons allen te wachten”. In het Sarnámi luidt dat: “Rám nám sat hai, sab ke ohi gat hai. Gati of gat is een Sanskrietwoord dat beweging of gang betekent. In het Sarnámi wordt gat ook als lot, bestemming, lijden vertaald. Een andere leuze die wordt opgezegd is: Ram Naam Satya hai, satya bolo mukti hai”: “God is de waarheid, spreek alleen de waarheid als je bevrijding wilt” (hindoeuitvaart.nl; ‘Hindoestaanse uitvaarten’, weesgegroetuitvaartzorg.nl). Dit ritueel vindt ook in Suriname plaats (De Klerk, 1951). Árya samáji’s kennen dit ritueel niet.

[8] ‘Hindoes. Crematie, eerbetoon aan Brahm, asverstrooiing’, uitvaart.nl.

[9] De website surinaamse-uitvaart.nl, beschrijft de volgende rituelen bij de uitvaart van aanhangers van de Sanatan Dharma: “Een mannelijke nabestaande, bij voorkeur de oudste zoon, giet een druppel heilig water in de mond van de stervende. Dit water is symbool van leven, vergankelijkheid en oneindigheid. De oudste zoon van de overledene voert een “doodskus” uit, om het lichaam symbolisch in brand te zetten. Dit doet hij door vijfmaal met een brandende diyá (lampje) de mond van de overledene aan te raken, terwijl hij om de kist loopt”. Het lopen om de uitvaartkist wordt ook parikramá genoemd (hduitvaartzorg.nl; ‘Hindu Cremation or Burial: Understanding the Sacred Choice for Final Rites’, swargayatraa.com). De parikramá of pradakshiná is een gebruik dat verder gaat dan het uitvaartritueel (‘Parikrama’, wikipedia.org). Het komt ook voor dat goudkorrels op het lichaam worden gelegd: op de mond, beide neusgaten, beide oogleden en beide oren; er worden ook ballen van katoen of opgerolde tulsi-bladeren in of op de organen van het hoofd geplaatst, vanwege spirituele en hygiënische redenen. Goud staat symbool voor eerlijkheid en zuiverheid van de ziel (Rambaran & Ramsoedh, 1998); ‘Rituals after death as per Hinduism’, www.hindujagruti.org; ‘Hindu Funeral’, hindupriestketuljoshi.co.uk; dela.nl). De organisatie Shrí Sanátan Dharma beschrijft nog een ritueel dat de verering van het lijk wordt genoemd: “Dit gebeurt d.m.v. de plaatsing van een ereteken van candan (sandelhoutpoeder) op het voorhoofd, málá (bloemenkrans), 7 stukjes goud, gewikkeld in tulsíbladeren, en reukwater” (‘5e editie: De overlijdensrituelen volgens de Sanatan Dharma’, ohmsuriname.com).

[10] Yajurveda, hoofdstuk 36, vers 17. Vertaald en geciteerd uit de volgende bronnen: Dev Narain Arya (z.j.); ‘Shánti Mantras’, Wikipedia.org; ‘The Shanti Path “OM Dhyouha Shanti Hi”, www.yogapranavidya.com; Griffith, 1899).

[11] De bloemblaadjes kunnen ook vermengd worden met sámagri – welriekende houtschilvers en substanties- die ook bij het vuuroffer (hawan) worden gebruikt.

[12] Bij een begrafenis worden de rituelen anders ingevuld. Familie en condoleancebezoek lopen mee naar de plek waar het lichaam met rituelen aan de aarde wordt toevertrouwd.

[13] ‘Waar mag crematie-as worden verstrooid?’, vng.nl.

[14] ‘Asverstrooiing’, rederijaquamarijn.nl.

[15] ‘As uitstrooien’, uitvaart-dordrecht.nl; ‘As verstrooien of bijzetten op zee of binnenwater in Nederland’, asverstrooienzee.nl; ‘Asverstrooien in het water in Dordrecht’, uitvaart.nl.